Moc słów. O językach żydowskich - Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Mazowieckie, Warszawa

Jakim językiem mówią Żydzi i Żydówki? Jak brzmi jidysz – obecny przed wojną na polskich ulicach, a dziś niemal niewidzialny i niesłyszalny? Co łączy go z hebrajskim, judeo-arabskim, judeo-perskim czy ladino? Odpowiedzi znajdziesz na naszej nowej wystawie czasowej, otwartej od 21 listopada.

Na wystawie "Moc słów" przedstawiamy języki, które przez stulecia towarzyszyły Żydom na całym świecie. Dla społeczności żyjącej w rozproszeniu były one przestrzenią rozwoju kultury — kształtowały sferę sacrum, codzienną komunikację oraz tożsamość religijną, społeczną, lokalną i narodową. Swą siłę czerpały z różnorodności i ciągłości kulturowej.

W sercu tej historii znajduje się hebrajski – język starożytny, święty i współczesny. Zapraszamy na spotkanie z jego alfabetem: do oglądania, słuchania i pisania – do zanurzenia się w przestrzeni wypełnionej literami, niczym misternie utkanym ornamentem. To wyjątkowa okazja, by zbliżyć się do żydowskiej kultury i odkryć jej echa w naszych codziennych rozmowach.

Hebrajski – więcej niż język

Naszą opowieść zaczynamy u źródła – od hebrajskiego alfabetu i starożytnej historii tego języka. Choć później przez wieki nie był używany w codziennej mowie, trwał głównie w modlitwie, w rytuałach, w świętych tekstach. Przez dwa tysiące lat pozostawał żywym językiem duchowości, nośnikiem tradycji i tożsamości.

Świętość języka hebrajskiego wypływa z głębokiego związku z Torą – przekazaną, według tradycji, właśnie w tym języku. Po zburzeniu Świątyni studiowanie i komentowanie tekstu było fundamentem ciągłości judaizmu. Mistyczna tradycja przypisywała hebrajskim literom boską moc – kabaliści wierzyli, że uczestniczyły w akcie stworzenia świata. Hebrajskie inskrypcje zdobiły synagogi, przedmioty kultu i amulety, a wersety pojawiały się w wielu elementach religijnej przestrzeni.

Na wystawie prezentujemy również historię "odrodzenia" języka hebrajskiego. W XIX i XX wieku ponownie zaczął być używany w sferze świeckiej – początkowo jako język literatury i prasy, a następnie stał się językiem codziennej mowy w tworzącym się państwie żydowskim.

Język żydowski – czyli jaki?

Dziś, gdy w Polsce mówimy "język żydowski", najczęściej myślimy o hebrajskim lub jidysz. Tymczasem języków żydowskich jest bardzo wiele i wcale nie osłabia to ciągłości kulturowej, a wręcz przeciwnie – odżywia ją i wzmacnia.

Żydzi i Żydówki, migrując i osiedlając się w różnych częściach świata, tworzyli języki splatające wpływy lokalnych języków z hebrajskimi elementami – słowami, formami gramatycznymi i przede wszystkim – hebrajskim alfabetem, używanym do zapisu. Tak narodziły się m.in.: judeo-arabski, judeo-perski, ladino (judeo-hiszpański), judeo-włoski czy jidysz – języki, o których opowiadamy na wystawie. 

W wyniku tych procesów społeczności żydowskie dawniej były na ogół wielojęzyczne. W rytuale posługiwano się hebrajskim, w życiu wewnętrznym społeczności – codziennym żydowskim, np. jidysz lub ladino, a w praktycznych kontaktach z otoczeniem – językiem lokalnym lub jemu bliskim. Wpływało to na dużą wrażliwość i samoświadomość żydowskiej kultury w kwestiach językowych.

Słowa i obrazy

Na ekspozycji "Moc słów" prezentujemy kilkadziesiąt oryginalnych obiektów wiążących się z poszczególnymi rozdziałami tej długiej historii, takich jak babilońska magiczna miska z aramejskimi napisami (II wiek n.e.), żydowskie stele (płyty) nagrobne z greckimi epitafiami (I wiek p.n.e.), sefardyjska sukienka na Torę (XVII wiek), bogato dekorowane inskrypcjami hebrajskimi parochety, czyli ozdobne zasłony chroniące Świętą Skrzynię ze zwojami Tory (XVIII wiek), liczne hebrajskie amulety (XIX–XX wiek) czy iluminowany hebrajski modlitewnik (XIV wiek). Szczególne są też pokazywane na wystawie reprodukcje – pozwalają zajrzeć do świata archeologicznych zabytków, iluminowanych manuskryptów i starodruków, jak również nowoczesnej żydowskiej kultury wizualnej – prasy, plakatów, książek.

Ważną część ekspozycji stanowi sztuka współczesna. Związek słowa i obrazu oraz idea mocy słów i liter, przez wieki istotne dla żydowskiej wizualności, są nadal obecne w twórczości artystów i artystek żydowskich. Na wystawie zobaczymy dzieła: Mordechaja Ardona, Moshe Castela, Moniki Krajewskiej, Ewy Gordon, Heleny Czernek, Marka Podwala. Prezentujemy też dwie prace, które powstały specjalnie na tę wystawę: instalację Odeda Ezera "Rozbity język" oraz film Elli Ponizovsky Bergelson i Anny Eleny Torres "Pseudo-terytorium" dokumentujący ich projekt o tym samym tytule, pokazywany na Biennale Weneckim w 2022.

Język ma znaczenie

Poznanie opowieści o mocy żydowskich języków – o ich różnorodności i ciągłości, o przywiązaniu i głębokim szacunku dla alfabetu – pozwoli lepiej zrozumieć żydowski świat, w którym język jest nie tylko narzędziem komunikacji, lecz także żywą tkanką pamięci i tożsamości.

Ekspozycja stanowi również przestrzeń do uniwersalnych refleksji: nad tym, jak języki przenikają się, jak wpływają na siebie i zmieniają w rytmie migracji, spotkań i globalnej kultury. To także zaproszenie do spojrzenia na nasze własne językowe dziedzictwo  – skąd wyrasta nasz język, jak się rozwija i dokąd może nas zaprowadzić.

Organizatorem wystawy "Moc słów" jest Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, we współpracy z Muzeum Żydowskim w Pradze.