LEON PODSIADŁY: Arabeska ruchu - Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, Mazowieckie, Orońsko

Ekspozycja dedykowana jest Leonowi Podsiadłemu (1932–2020) wybitnemu współczesnemu artyście i wieloletniemu wykładowcy Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (obecnie Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta) we Wrocławiu, którego zaskakujące formalnie rzeźby należą do fenomenów sztuki współczesnej.

Monograficzny pokaz ponad dwudziestu wielomateriałowych form przestrzennych zorganizowany w przeszklonej Oranżerii Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku dopełniony został wideoinstalacją osnutą na bazie fotografii oraz zapisu filmowego Leona Podsiadłego z jego podróży statkiem do Gwinei, w której od 1965 do 1970 wykładał rzeźbę w École Nationale des Arts et Métiers w Conakry. Prof. Leon Podsiadły do końca życia utrzymywał liczne przyjaźnie z interdyscyplinarnymi artystami z Afryki, gościł ich w Polsce, rekomendował do wydarzeń, współtworzył osmotyczne relacje. Tektonikę prezentowanych kompozycji rzeźbiarskich dynamizować będzie usytuowany w sercu Oranżerii migotliwy materiał wideo – antygrawitacyjny, zamieniający pawilon w przeszklony statek pędzący po wodach zieleni, z podróżnikami [rzeźbami] na pokładzie.

W tkance filmu ważne miejsce zajmą nagrania przejmujących rozmów o sztuce Leona Podsiadłego z córką Magdą Podsiadły – uznaną fotografką, antropolożką afrykanistką, dziennikarką – oraz zachwycające interpretacje fotograficzne rzeźb Leona Podsiadłego autorstwa Katarzyny Anny Jarnuszkiewicz – wszechstronnej artystki interdyscyplinarnej, zarazem córki Anny i Krystiana Jarnuszkiewiczów, z którymi Leon Podsiadły całe życie się przyjaźnił.

Tytuł wystawy „LEON PODSIADŁY: Arabeska ruchu” łączy teoretyczne odniesienia m.in. do pism Siegfrieda Kracauera, Waltera Benjamina i Rudolfa Arnheima. Kracauer pisał o przemianie ruchów ludzkich w grę arabesek i ornamentów, a słowa te wydają się kluczem do rozumienia wielu rzeźb o monomateriałowej czy hybrydowej strukturze prac Leona Podsiadłego, niekiedy bardzo intymnych, jak np. Za progiem – radość, Krocząca, Halka, La Noix (orzech i kamień, 2012), Initiation (drewno, metal, fular, 2012), Fatumata (mahoń, 1969–1974). Siegfried Kracauer zauważał także rodzaj ornamentów tworzonych przez zbiorowiska ludzkie, odpowiadających pewnemu porządkowi ideologicznemu, definiującemu elementy geometryczne i figury retoryczne. Pisał o ornamencie, jak i o „arabesce ruchu” jako o transparentnym procesie służącym „znakom złamania”. Z mnogości znaczeń pojęcia figuracja wybierał Kracauer: następstwa geometrii, przedstawienia perspektywiczne, film i fotografię. Zaznaczał, iż figuracja jako konstrukt kulturowy nie jest należnym odbiciem sensu obiektywnego, lecz wskazywaniem „przedstawień prawdy” w jej historycznych i socjologicznych zależnościach. Kracauer pisał także o socjologicznych figuracjach tańca i podróży, inscenizowanych przez społeczeństwo kultury masowej na podstawie etnograficznych figur podróżnika i tancerza. Analizował zjawisko defiguracji w znaczeniu redukcji obrazu człowieka w matematycznych okolicznościach czasu i przestrzeni, pod wpływem abstrakcyjnego ruchu (jako wypadkowej prędkości i rytmu). Rzeźba Leona Podsiadłego Odwołany lot – z czasu stanu wojennego, czy późniejsze, wykonane w polichromowanym drewnie, niemal arabeskowo-ornamentalne, np. Drapacze czy Miliarder (obie z 2012 roku), jakby wchodziły w dialog z interpretacjami figuracji, jakie wprowadzili Siegfried Kracauer, Walter Benjamin i Rudolf Arnheim, wiążąc je ze spojrzeniem (patrzeniem, oglądem) i kształtem. Opisywali te wartości jako elementy aisthesis materialis, jako estetyczne paradygmaty, współtworzące historyczno-kulturowe i estetyczne fenomeny postrzegania, kontynuując badania z zakresu psychologii widzenia oraz psychologii kształtu, mające istotny wpływ na rozwój strategii interpretacyjnych.

W latach 30. XX wieku słowo figuracja zostało zaanektowane do socjologii przez Norberta Eliasa, który określał nim zmienne „konstelacje dynamicznych powiązań jednostek w społeczeństwie”, jako rodzaj sieci „unerwień” czy łańcuchów współzależności. Pod wpływem pism Kracauera Elias zauważał analogię między ornamentem a figuracją oraz między zgromadzeniami ludzkimi a społeczeństwem. Metaforą tych poglądów wydaje się ażurowa, subwersywna, pełna ekspresji, wzmiankowana rzeźba Drapacze czy przypominająca strukturę róży pustyni, wykuta z serpentynitu rzeźba Ampleur (2012).

Wystawę wzbogacają fascynujące wielobarwne i monochromatyczne rysunki oraz kolaże Leona Podsiadłego, sąsiadujące z wideoinstalacją, w centralnej części Oranżerii, które wydają się mieć także odniesienia do kontekstów literaturoznawczych, m.in. do pism Goethego, Kafki czy Faulknera. Obie domeny niekiedy jakby ustanawiały dyskretny most do postdadaistycznej, anarchizującej twórczości syna artysty – Dominika Podsiadłego, doktoranta ASP we Wrocławiu, cenionego za bezkompromisowość i wręcz antyakademickość. Dominik i Magda wzrastali w erudycyjnych środowiskach artystyczno-intelektualnych, do których należeli ich rodzice – nie tylko Leon Podsiadły, ale i mama – Krystyna Michałowska-Podsiadły, autorka zaskakujących ikonosfer nadrealistyczno-fantasmagorycznych, obecnych w swoiście totemicznych rysunkach, grafikach oraz w doniosłych, odważnych kolorystycznie i formalnie obrazach.

Klucze teoretyczne prowadzą także do monografii prof. Leona Podsiadłego, autorstwa dr. hab. Cezarego Wąsa prof. UWr., wydanej w 2012 roku (w serii Artyści Wrocławia – pod red. naukową dr. Andrzeja Jarosza). Ważnym kontekstem pozostaną włączone do wideoinstalacji historyczne fotografie rodzinne, w tym nagradzane fotografie Magdy Podsiadły, którym towarzyszyć będzie udźwiękowienie (uchylające tkwiące w świecie dogmaty kolonizatorskie). Dr hab. Maria Wrońska – wybitna artystka, dyplomantka Leona Podsiadłego i wykładowczyni wrocławskiej ASP – w dniu otwarcia wykona performatywny homage dla artysty, łącząc wspólne z nim fascynacje: fenomenami otwartości, tajemnicy, energii Miejsc i Osób.

dr Dorota Grubba-Thiede

„LEON PODSIADŁY: Arabeska ruchu”

25 października – 30 listopada 2025

Galeria Oranżeria Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku

Kuratorka: dr Dorota Grubba-Thiede

Współpraca: dr Jarosław Pajek, Magda Podsiadły

Aranżacja: dr Dorota Grubba-Thiede, Magda Podsiadły, dr Jarosław Pajek

Wideo na kanwie filmów prof. Leona Podsiadłego, nagrań i fotografii Magdy Podsiadły, materiałów archiwalnych – montaż: Miłosz Thiede

Fotografie: Katarzyna Anna Jarnuszkiewicz we współpracy z Krystianem Jarnuszkiewiczem