Rizomatyczna pamięć - Centrum Szyfrów Enigma - Poznańskie Centrum Dziedzictwa, Wielkopolskie, Poznań

Jak opowiedzieć historię, która nie zaczyna się w jednym punkcie? Jak dotknąć pamięci, która bardziej niż drzewo genealogiczne przypomina sieć — splątaną, podziemną, wciąż żywą? Nowa wystawa czasowa „Rizomatyczna Pamięć” francuskiej artystki Bérénice Gaça Courtin w Centrum Szyfrów Enigma to wyjątkowe spotkanie sztuki współczesnej z historią polskich kryptologów oraz z osobistym dziedzictwem rodzinnym.

Artystka jest wnuczką Kazimierza Gacy — najmłodszego w grupie polskich kryptologów, którzy łamali szyfry Enigmy w czasie II wojny światowej. Miał dziewiętnaście lat, kiedy wraz z innymi pracownikami Biura Szyfrów musiał opuścić Polskę po wrześniu 1939 roku. Los zawiódł go do Francji. Najpierw do zamku Vignolles pod Paryżem — tajnej siedziby PC Bruno, gdzie wspólnie z pozostałymi Polakami pracował pod kierunkiem Gustave’a Bertranda. Po upadku Francji trafił do ośrodka Cadix koło Uzès, działając pod przybranym nazwiskiem Jean Jacquin. gdzie kontynuował walkę z szyframi. Podczas próby ucieczki przez Pireneje w 1943 roku został aresztowany i trafił do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Ocalał, ale Polski już nigdy nie zobaczył. Jego biografia — fragmentaryczna, przemilczana, rozpięta między granicami i aliasami — staje się dla artystki cichym, lecz nieustannym pulsem tej wystawy.

Na wystawie, która ma miejsce w samym sercu ekspozycji głównej Centrum Szyfrów Enigma prezentowane są wielkoformatowe tkaniny artystyczne oraz niewielkie, intymne miniatury-kody, w których artystka zapisuje własny alfabet pamięci. Wykorzystuje nitroglify — stworzone przez siebie znaki przypominające współczesne hieroglify — które łączą literę z obrazem, gest dłoni ze wspomnieniem. W pracach prezentowanych na wystawie obok kodów pojawiają się także inne figury i symbole bliskie artystce — prywatne, mitologiczne, utkane w materialnej i emocjonalnej pamięci jej rodziny.

Sztuka Bérénice Gaça Courtin rezonuje podwójnie w otoczeniu archiwalnych fotografii z okresu tajnej pracy polskich kryptologów we Francji oraz prywatnych zdjęć rodzinnych przekazywanych przez pokolenia. Nie działają one jak dokumentacja, lecz jak ślady: obrazy, które powracają i łączą przeszłość z teraźniejszością. Wiele z nich przedstawia drzewa — milczących świadków historii – od śródziemnomorskich palm i platanów znanych z południowej Francji po ciężkie pnie z Puszczy Białowieskiej.

Struktura wystawy opiera się na logice rizomu opisanej przez Deleuze’a i Guattariego w „Tysiącu plateau”. Pamięć w tej ekspozycji nie układa się w liniową narrację. Rozrasta się, pulsuje i splata między materiałem, fotografią i tkaniną.

„Rizomatyczna pamięć” to zaproszenie, by spojrzeć na historię złamania szyfrów Enigmy z innej perspektywy — jako kobieta, jako artystka, przez pryzmat pamięci rodzinnej, przez pryzmat materii i wątku. To opowieść o tym, że przeszłość można przekazywać nie tylko słowem, a każdy kod — również ten utkany — niesie w sobie ślad ludzkiego życia.

Wystawa otwiera się 6 grudnia 2025 roku o godzinie 17:00 w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu i potrwa do końca marca 2026 roku.

Bérénice Gaça Courtin (ur. 1994) jest francuską artystką interdyscyplinarną, pochodzącą z Paryża i mieszkającą w Genewie. W swojej praktyce łączy tkaninę artystyczną, media audiowizualne i performans, tworząc prace na styku technologii i pamięci.

Od kilku lat rozwija projekt poświęcony historii swojego dziadka, Kazimierza Gaçy — polskiego kryptologa, który podczas II wojny światowej łamał niemieckie szyfry. Posługując się cyfrowym krosnem Jacquard oraz autorskim alfabetem znaków, artystka ukrywa w tkaninach kody inspirowane metodami szyfrowania, badając związki między tkaniem, maszynami obliczeniowymi i narracjami rodzinnymi.