Obraz nie jest jedynie zapisem rzeczywistości – jest także materialnym śladem światła, nośnikiem pamięci i przestrzenią wyobraźni. W swoich filmach João Maria Gusmão wykorzystuje medium analogowe, aby badać relacje między materialnością obrazu a historią, ideologią i sposobami, w jakie postrzegamy rzeczywistość.
Śladami Białego Tygrysa (Following the White Tiger) to indywidualna wystawa portugalskiego artysty João Marii Gusmão, prezentująca zapętlone projekcje filmów 16 mm. To najnowszy etap eksperymentów artysty z filmem analogowym i różnymi, nieoczywistymi sposobami myślenia o obrazie. W swoich pracach Gusmão bada związki między historią, ideologią i estetyką oraz ich materialnym wymiarem.
W czasach zdominowanych przez cyfrowe obrazy Gusmão zwraca uwagę na szczególny charakter filmu analogowego – jego fizyczność, techniczny proces powstawania oraz ślad, jaki światło pozostawia na taśmie filmowej. Szczególne znaczenie ma tu napięcie między materialną konstrukcją obrazu – światłoczułą taśmą, projekcją i procesem rejestracji – a jego wymiarem symbolicznym, w którym obrazy stają się nośnikami kulturowych i ideologicznych treści. Prace artysty pokazują, że obraz jest jednocześnie fizycznym obiektem oraz nośnikiem pamięci i wyobrażeń.
Tytuł wystawy nawiązuje do najnowszej pracy João Marii Gusmão The School of the White Tiger (2024) – sekwencji pionowych nieruchomych ujęć przedstawiających szkołę kung-fu we Francji. Artysta ukazuje w niej zamalowywanie graffiti na fasadzie budynku jako formę abstrakcyjnego malarstwa inspirowanego ruchem, gestem i wyobrażeniami związanymi ze światem zwierząt.
To pozornie przypadkowe odkrycie Gusmão łączy z metaforą „papierowego tygrysa” (paper tiger) – określeniem spopularyzowanym przez chińskiego przywódcę Mao Zedonga w odniesieniu do amerykańskiego imperializmu i zagrożenia nuklearnego w okresie zimnej wojny. Motyw ten staje się punktem wyjścia do refleksji nad napięciem między pozorem siły a rzeczywistą kruchością, między tym, co widoczne, a tym, co ukryte.
W swojej twórczości Gusmão traktuje film jako aparat tworzący iluzję ruchu dzięki następstwu nieruchomych obrazów. Jednocześnie bada relację między tym, co realne, a rzeczywistością, ukazując, jak filmowe obrazy funkcjonują na styku tego, co ludzkie, technologiczne, zwierzęce i pozaludzkie.
Wystawę tworzy dwanaście prac filmowych, z których wiele powstało w ramach rezydencji realizowanych w Zachęcie. Określane przez Gusmão mianem „rzeźb filmowych”, budują one przestrzeń opartą na powtórzeniu, skojarzeniach i kontemplacji, w której ruch, gest i materialność filmu stają się sposobami doświadczania obrazu.
Wychodząc od codziennych obserwacji, Gusmão podejmuje refleksję nad przemocą obecną w zachodnich wyobrażeniach – zarówno symboliczną, jak i materialną. Sięgając po motywy związane z kung-fu, kulturą zen, recepcją myśli Mao Zedonga przez francuskich intelektualistów oraz przyglądając się sposobom, w jakie Zachód konstruuje wyobrażenia o Wschodzie, artysta proponuje poetycką „trzecią drogę”, wymykającą się prostym podziałom.
Technika – rozumiana zarówno jako praktyka, jak i narzędzie tworzenia obrazów – staje się w jego twórczości sposobem poznawania świata oraz ujawniania relacji między tym, co materialne, a tym, co wykracza poza bezpośrednie doświadczenie.
Po prezentacji w Zachęcie projekt Śladami Białego Tygrysa będzie kontynuowany w Portugalii. Jego kolejnymi etapami będą specjalna prezentacja w Sismógrafo w Porto oraz realizacja nowej pracy we współpracy ze studentami School of Arts na Universidade Católica Portuguesa. W marcu 2027 roku projekt zwieńczy rozbudowana wystawa w Museu de Arte, Arquitetura e Tecnologia (MAAT) w Lizbonie oraz publikacja z tekstami artysty i kuratora, poświęconymi relacji między obrazem, myśleniem i praktyką artystyczną.
ZALOGUJ
