VALIE EXPORT. SOBOWTÓRKA - Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Mazowieckie, Warszawa

Sobowtórka to monumentalna rzeźba z brązu, przedstawiająca ogromne podwójne nożyce.

Obiekt jest niepokojący, niejednoznaczny i otwarty na różne interpretacje. W tytule artystka użyła wywodzącego się z języka niemieckiego określenia sobowtóra (der Doppelgänger), który w wierzeniach ludowych funkcjonuje jako duchowy towarzysz, „drugie ja” lub „cień”.

Postać ta została spopularyzowana w literaturze romantyzmu przez osiemnastowiecznego niemieckiego pisarza Jeana Paula (właśc. Johann Paul Friedrich Richter), któremu przypisuje się autorstwo tego słowa, przy czym podobne postacie pojawiały się też w kulturze Skandynawii i Irlandii.

Doppelgänger w humanistyce był wykorzystywany do opisywania dwoistości ludzkiej natury, ukrytych aspektów psychiki czy złożonych tożsamości. VALIE EXPORT przedstawia tę postać w wersji kobiecej przez dodanie końcówki „-in”, tworząc nowe słowo i pojęcie. Do jego zobrazowania używa monumentalnych podwojonych nożyczek. Mogą być one zarówno atrybutem krawcowych i szwaczek – symbolem robótek ręcznych, stereotypowo przypisywanych kobietom – jak i narzędziem wykorzystywanym przy montażu filmów. Może być to również nawiązanie do narzędzia chirurgicznego i odnosić się do „ulepszania”, przycinania ciała.

W tej nadludzkiej skali nabierają także symbolicznego ciężaru, który rozkłada się między przemoc (kiedy stają się narzędziem kontroli nad ciałami kobiet) a sprawczość (kiedy znajdują się we właściwych rękach). Podwójność wzmacnia ich interpretacyjny potencjał.

W centrum Warszawy nożyce mogą być zarówno wspomnieniem przemocy zapisanej w historii tego miejsca, jak i przypomnieniem roli kobiet rugowanych z centrum życia społecznego. Jednocześnie stają się znakiem odcięcia od przeszłości i nowego początku. Interpretacja jest w naszych rękach i zależy od tego, czego dokonamy lub zaniechamy w przyszłości.

VALIE EXPORT (1940–2026) – austriacka artystka. Była pionierką sztuki wideo, instalacji i performansu, co w latach 60. XX wieku wiązało się z rodzącą się wówczas kontrkulturą, antyelitaryzmem i otwarciem sztuki na inne grupy społeczne niż ówczesne powojenne elity